reisverslagen

In 2002, 2004 en 2006 heb ik enkele reizen georganiseerd naar Rusland, Armenië en Georgië. Later ben ik samen met mijn partner, Alice Schipper, nog naar Sint Petersburg geweest (in de winter!), en naar Oekraïne, Roemenië en Bulgarije. Van de groepsreizen heb ik verslagen gemaakt. Die wil ik niet verloren laten gaan.

 

Verslag van de reis naar Rusland Moskou en de Gouden Ring
22-29 mei 2002

woensdag 22 mei 2002

We staan allemaal vroeg op. Goed, de een wat eerder dan de ander… Maar uiteindelijk komen we allemaal in de trein, respectievelijk trein-taxi. En ontmoeten we elkaar even over zeven op Schiphol. De reis zal beginnen.
We vliegen met KLM. Dan voel je je thuis als je weggaat. We vliegen op tijd. We landen in Moskou. Voet op Russische bodem…
Ljudmila Solomatina, de Nederlands sprekende gids, staat al op ons te wachten. Het is allemaal dus goed geregeld.
Na de kennismaking gaan we naar de bus. De chauffeur, Vladimir, zal ons de verdere reis ook begeleiden.
We rijden naar Moskou. Want het vliegveld ligt op plm 35 km van het centrum van de stad. Ljudmila kruipt direct in haar rol als gids: Ze legt veel dingen uit. Dit is dit en dat is dat. Standbeelden gaan we niet voorbij, zonder dat ze gezegd heeft wie daar in brons of steen staat of ligt.
Wat is Moskou een grote stad. Bijna 10 miljoen inwoners. Het verkeer valt direct op. Wat een auto’s. En wat krioelt dat door elkaar. Hier geldt: Wie drukt, heeft voorrang. En zo breed alle wegen. En zo stil gaat het verkeer zijn gang. Er wordt niet getoeterd. Volgens mij staat er direct verbanning Siberië op één maal toeteren. Ik kan het echt op de vingers van één hand tellen, de keren dat ik heb horen claxonneren.
We kwamen aan bij het Rode Plein. ‘Rood’ heeft niets met het communisme te maken, maar betekent ‘mooi’. En aan dat mooie plein ligt dus het Kremlin van Moskou, het Mausoleum van Lenin en de Basiliuskathedraal. Vroeger stonden mensen kilometers in de rij om het Mausoleum van Lenin binnen te mogen. Dat is voorbij: Niemand. Het plein is 500 meter lang en 150 meter breed. Het is inderdaad immens groot. De Basiliuskathedraal, de mooiste van alle Russische kerken (…?), doet toch wat kitcherig aan. Veel kerken hebben een aanleiding tot hun bouw. Deze werd gebouwd na een overwinning op de Mongools-Tartaarse legers in 1552 bij Kazan.
Voor de Basiliuskerk herinnert een standbeeld van Minin en Posjarskij aan een overwinning op de Polen in 1612. Ja, veel geweld wordt op deze manier levend gehouden.
Een eerste kennismaking was de bedoeling. We gingen daarna naar het hotel, Ukraina, prospect Koetoezovsgo. Onze mond viel open van verbazing dat we in deze ‘Stalin’-kolos zouden overnachten. Er waren acht van deze kolossen gepland. Zeven werden er gebouwd. De laatste had aan het Rode Plein moeten komen. Gelukkig is dat nooit gebeurd.
Na de ‘sleuteluitdeling’ troffen we op de verdiepingen de etagewacht, dezjoernaja. In latere hotels kregen we na vertoon van het kaartje hier de sleutel.
We lieten ons het avondeten goed smaken. Het Russische eten vonden we goed. Vaak een voorgerecht in de vorm van een slaatje. Soms nog iets voorgerechtachtigs. Daarna vaak een kom met vlees, aardappelen en als je goed keek kon je iets van groente ontwaren. In ieder geval koffie met een koekachtig iets als afsluiting. Wilde je een tweede? Betalen! Blijkbaar waren er duidelijke afspraken die niet overtreden konden worden.
Volgens mij gingen de meesten vroeg naar bed. Sommigen sliepen niet zo geweldig. De drukte van het langsrazende verkeer.

donderdag 23 mei:

Het ontbijt was zelf-service: En er was genoeg. We lieten het ons goed smaken. Op het programma voor deze dag stond een rondrit door Moskou en een paar bezoeken.
’s Morgens vroeg door Moskou rijden betekent files. Hoe breed de wegen ook zijn; hoeveel vluchtstroken er ook gebruikt worden… En de Moskouse auto’s kunnen door kleine gaatjes…
We stapten als eerste uit bij de Christus Verlosser kathedraal. Gebouwd in 1994-1997. Een prestige object was dit geweest. Op persoonlijk bevel van Stalin was de vroegere kerk in 1931 opgeblazen. De nieuwe kerk kwam tot stand door donaties van particulieren en bedrijven. Er was zelfs een presidentiele verordening uitgegaan dat er niets vanuit de staatskas mocht worden bijgedragen. De kerk kwam er. En hoe. We stonden allemaal versteld over zoveel schoonheid. De opbouw; de inrichting… In de Russische kerken wordt de aanwezigheid van de goddelijke wereld uitgebeeld; hier waren ze daar zeker in geslaagd.
Hierna reden we verder door de stad. Zagen het Kremlin van verre. Gingen over de Moskwa. Fotografeerden de skyline van de stad, bij de Universiteit, de MGOe. Ook hier weer een kolos uit de tijd van Stalin. Deze is de hoogste van de zeven suikertaarten.
Noemen wat we allemaal gezien hebben is ondoenlijk. Wel wil ik noemen het Novodevitsjij-klooster. We maakten foto’s van dit Nieuwe Maagdenklooster, Op de begraafplaats van dit klooster liggen groten uit Rusland begraven; oa Tsjechov, Sjostakovitsj, Chroestjov en de vrouw van Gorbatsjov. Het standbeeld van Tsaar Peter de Grote was hoog en groot. En we bezochten het Monumentenkerkhof: Allemaal beelden van communisten, die hier een laatste rustplaats hebben gevonden… Het kan verkeren.
Na de lunch bezochten we de Tretjakov galerij. Dit is het Rijksmuseum van Rusland. Hier hangen de doeken van de grote meesters, als de icoon de Drievuldigheid van Andrej Roebljov. Ilja Repin kenden we; er was onlangs een tentoonstelling in het Gronings Museum aan hem gewijd. Hij wordt wel de Russische Rembrandt genoemd.
We waren aan het eind van de middag weer in het hotel. Dat moest ook wel, want sommigen gingen naar het Bolsjojtheater. Een ballet-uitvoering. Alleen het gebouw al ervaren was de moeite waard. Het stamt uit 1825. Het was genieten. Alleen de zitruimte was aan de krappe kant (en nu druk ik me heel voorzichtig uit).
President Bush was ook in Moskou. De politieauto’s en de opstoppingen waren het bewijs. Maar de trolleybus, lijn 2, bracht de balletgangers weer naar het hotel terug.

vrijdag 24 mei:

We verlieten Moskou na het ontbijt. Ten noordoosten van de stad ligt de zo genoemde Gouden Ring. Een ring van steden met fraaie kerken en kloosters. De afstanden tussen de steden bedragen gemiddeld 70 kilometer. Dit had te maken met hoe ver de paarden konden lopen voordat er verse werden ingezet.
Eerst gingen we naar Sergiev Possad (heette in de communistische tijd Sagorsk). Hier ligt het in de 14e eeuw gestichte Sergiosklooster van de Allerheiligste Drieëenheid (Troitse Sergijeva Lavra).
Vraag: Welke kloosters in Rusland hebben ook de toevoeging ‘Lavra’?
Een lavra-klooster is van grote betekenis voor het geestelijke en religieuze leven in Rusland.
In de 14e eeuw bouwde Sergius van Radonezj een kleine houten kerk in de bossen ten noord oosten van Moskou. Dit groeide uit tot het huidige kloostercomplex. Het bestaat uit een ommuring (1,5 km) met torens. Op het terrein veel kerken, een klokkentoren, en bijgebouwen. Sergius stimuleerde de Russische vorsten zich te verenigen in hun strijd tegen de Mongolen en de Tartaren. De bevelhebber Dmitrij Donskoj versloeg hen bij Koelokovo.
We keken onze ogen uit. Wat een pracht. De koepels van de kerk bestonden uit een centrale gouden koepel (=Christus) en vier waren blauw met sterren: Beelden de hemel uit, en de vier evangelisten. De iconostase (iconenwand) was indrukwekkend.
Hier maakten we kennis met het zgn. ‘fotorecht’. Door een bedrag te betalen (filmers betaalden iets meer dan fotografen; en terecht…) mocht er overal worden gefotografeerd. Een mooie bron van inkomsten.
We lunchten met zicht op het klooster en gingen daarna verder. Naar Rostov. Deze stad behoort tot de oudste steden van Rusland. Het Kremlin (=stadsburcht) is misschien wel de mooiste van Rusland. Hier de kathedraal van Maria Hemelvaart en de beroemde klokkentoren. Hierin de 13 klokken, die gerekend worden tot de mooist klinkende van Rusland. Van 25 km ver zijn de klokken te horen. Hector Berlioz kwam speciaal naar Rostov om de klokken te horen. Bij het luiden bewegen niet de klokken, maar alleen de klepels. We bezochten hier ook het iconenmuseum, waar diverse beroemde iconen te zien waren.
Het diner vond niet in Rostov plaats (de refter van het klooster werd als zo veel gebouwen gerestaureerd) , maar in het hotel in Jaroslavl aan de Wolga. Dit was een grote stad, 650.000 inwoners, aan de Wolga. Na het diner maakten we nog een wandeling. De ‘doop’ met Wolga water bleek niet echt: We hadden met een zij-rivier te maken. Het was een bijzondere wandeling: We legden contact met een aantal jonge meisjes, die hun school hadden afgesloten. Hoewel ze geen woord engels spraken werd er gekust en handen geschud; adressen uitgewisseld en foto’s gemaakt. De dames geurden behoorlijk. Parfum…? Nee, alcohol…
De nacht bracht een ieder door in de armen van Klaas of Klazina (Vaak).

zaterdag 25 mei

Jaroslavl het rijkst en sterkste bolwerk van middeleeuws Rusland. We hadden de kerk van de Verschijning van Christus (Epifanias-kerk) al gezien; maar deze was in restauratie. Dus zoefden we de beroemde tegels voorbij. Maar het Verlosserklooster (Spasskij Monastur) was prachtig. Het was hier dat we vergast werden op een concert van de klokken. Een prachtig geluid.
In de kathedraal van de Gedaanteverandering van Christus veel fresco’s. Vooral het Laatste Oordeel beeldde men griezelig uit.
Na het Verlosserklooster gingen we naar de profeet Eliaskerk, aan het plein. De kerk werd gebouwd voor de koopmansfamilie Skripin, die nauwe banden had met de tsaren. Ook hier zijn de fresco’s goed bewaard gebleven. En een prachtige iconostase. Maar, werd er bij gezegd, er komen nog mooiere…
Een zanggroepje van vier mannen zong een paar gedeelten uit de Liturgie. Wat een volume! De CD met hun zang hebben velen gekocht.
We lunchten en gingen daarna verder naar Kostroma. De stad ligt aan de Wolga. De stad was vroeger verboden gebied. Pas sinds 1989 mogen toeristen er komen. We gingen naar het Ipatyevsky en Bogoyavlensky klooster. Dit was een belangrijk centrum in vroeger tijden. Centrum van het complex is de cathedraal van de Heilige Drievuldigheid. Ook hier zeer fraaie fresco’s. Hier was een groepje vrouwen dat liturgische muziek liet horen.
Het hotel in Kostroma had prachtig zicht op de Wolga. Ook hier weer een hotel uit de communistische tijd.
’s Avonds ging een klein groepje naar de kerk om de hoek. Er waren twee koren: Een gemengd koor en een vrouwenkoor. Het was een prachtige Vesper-viering. Jammer dat we het van tevoren niet wisten. Zo’n liturgische beleving brengt je heel dicht bij wat de Orthodoxe kerk in haar Liturgie wil uitdrukken.

zondag 26 mei:

Het is een behoorlijke tocht naar onze volgende stopplaats. We vertrekken even na 9 uur. De gesteldheid van de wegen is gedurig niet al te best. De schuld wordt gegeven aan de vorst, die hier streng is in de winter. En er is vaak niet genoeg tijd en geld om alles daarna te repareren. Maar de chauffeurs sturen soms langs de kuilen; maar soms schudden we er dwars doorheen.
Veel voorzieningen zijn er onderweg niet. Daarom stoppen we gewoon langs de kant van de weg voor een sanitaire stop. De mannen gaan links het bos in; de vrouwen rechts.
In Soezdal aangekomen gebruiken we eerst de lunch. We hebben al iets gezien van de lieflijkheid van het plaatsje. Heel veel kerken zijn er. Meer dan 50. Gelukkig vallen al de monumenten onder de bescherming van de UNESCO. (Voor de communistische tijd waren er wel 200 kerken…)
Ook hier worden we weer begeleid door een plaatselijke gids, Alexander. Maar hij wil Sasja genoemd worden. Geen bezwaar. Hij spreekt Duits; maar vlug. Maar hij is wel te verstaan. Hij zal tot en met Vladimir met ons meegaan.
We bezoeken het Alexanderklooster. Hier staat de Hemelvaartskathedraal. Vroeger had dit klooster de status van lavra, en behoorde tot de belangrijkste religieuze instellingen van het rijk Roes.
Na dit klooster wandelen we langs de stalletjes. Sommigen kopen het een en ander. Daarna komen we op een uitzichtpunt boven de rivier de Kamenka. Het zicht is op het klooster van Onze Lieve Vrouwe Bescherming en Voorspraak (Pokrovskij Monastur, Pokrovklooster). Het is een prachtig gezicht. De geweldige ommuring, met zijn verschillende torens. De diverse kerken, met gouden en zilveren koepels.
Men heeft zich wel eens afgevraagd waarom de Russische kerken koepels hebben. Sommigen zien er de vlam van kaarsen in. Anderen denken aan de gebeden, die opstijgen voor Gods aangezicht.
We gaan daarna naar het klooster om hier een kerkdienst bij te wonen. Het wordt nog bewoond door nonnen. Zij leggen zich toe op de landbouw en veeteelt. Ook hebben zij hotelaccomodatie op het terrein gebouwd.
De kerkdienst valt erg tegen. Lange monotone gebeden boeien niet zo erg. Lang niet iedereen houdt het de hele dienst vol. En omdat het langer duurt dan we tijd hebben (het diner roept!), sluipen we eerder de kerk uit.
We wandelen naar het hotel. Soezdal is niet zo groot en waar alles ligt heb je gauw in de gaten. Na het diner gaan verschillenden nog een eindje wandelen.

maandag 27 mei:

We maken een tocht door Soezdal. Eerst gaan we naar het Openluchtmuseum voor houtbouwkunst. Dat is bijzonder interessant. We bekijken een kerk en een huis. Hout was en is een materiaal dat overvloedig in Rusland aanwezig is. Het is dan ook veel gebruikt. Prachtig de iconostase en wandschilderingen in de kerk. In het woonhuis krijgen we een idee hoe de Russen op het platteland gewoond hebben. Een grote ruimte, waarin alles zich afspeelde. Men zat en lag op de banken rondom. Kinderen sliepen op een tussenruimte. Ouders of grootouders op de kachel. Als het huis groter werd was er een aparte keukenruimte. Naast het huis was vaak ruimte voor landbouwwerktuigen.
Op het terrein was ook een winkeltje. Ljudmila had ons gezegd dat we het beste in Soezdal onze souveniers konden kopen. Van sommigen kun je zeggen dat ze de Russische economie tot behoorlijke steun zijn geweest…
Hierna gaan we naar het Kremlin van Soezdal. Hier is ook een iconenmuseum. De belangrijkste kerk is de Maria Geboorte kathedraal. De vijf blauwe koepels, met gouden sterren zijn aan een verfbeurt toe. Maar verder is de kerk prachtig. Vooral de gouden deuren, 13e eeuw, zijn een pronkstuk.
In de bovenverdieping van het zgn Aartsbisschoppelijke paleis is het iconenmuseum gevestigd. Hier beroemde iconen uit de school van Rostov en Soezdal.
We eten bij de zusters van het het klooster van Onze Lieve Vrouwe Bescherming en Voorspraak (Pokrovskij Monastur, Pokrovklooster). Niks sobere maaltijd. Hierna kunnen we er weer goed tegen…
De rest van de dag is er geen programma. Sommigen laten zich midden in Soezdal afzetten. Anderen gaan met de bus terug naar het hotel. De winkeltjes in de winkelgalerij hebben al een museum-achtige uitstraling. Maar de monderne tijden zullen zich in enkele jaren ook vast tot hier uitbreiden.
Onderweg wandelend naar het hotel komen we nog meer kerken tegen. De hoogste klokketoren staat op het terrein van het Klooster van de Depositio van het gewaad. Hier is vanaf de weg (we kwamen er een paar keer met de bus langs…) een prachtige oude Heilige Poort te zien. Sommigen kiezen een wandelpad langs de de Kamenka. En ook na het diner worden door enkelen een mooie wandeling nog weer herhaald.

dinsdag 28 mei:

Het kofferritueel buiten, de fooienuitreiking en verplichte afhandelingen binnen vond weer plaats na het ontbijt. Daarna konden we weer verder op de terugreis.
Eerst deden we Vladimir aan. Een grote stad van 300.000 inwoners. Een belangrijk spoorwegknooppunt (was goed te horen). In de boeken staat dat hier twee van de mooiste Russchische kerken staan.
De 12e eeuwse Maria Hemelvaart Kathedraal staat op een heuvel. Zijn gouden koepels moeten van kilometers afstand al te zien zijn. Diverse Russische vorsten werden hier gekroond. Prachtige fresco’s van oa Andre Roebljov.
Na een sanitaire stop in een museum voor kinderen liepen we naar de nabij gelegen Demetrios kathedraal. Deze kerk is vooral beroemd vanwege zijn prachtige sculpturen. Allerlei beesten en figuren zijn uitgebeeld.
We stopten nog bij de Gouden Poort. Een kruising van triomfboog en vestingpoort. De iconen boven de ingang waren in de communische tijd overgewit. Maar onlangs gerestaureerd: Christus aan de ene kant; Maria aan de andere kant.
Hierna ging het richting Moskou. Kilometers maken. Want het was nog bijna 200 km. Bij een restaurantje, waar ze uitstekende koffie hadden, maakten we een stop.
Het was wel een omschakeling. Van de rust van het platteland naar de grote stadsdrukte. Het hotel was bekend; alhoewel velen het voor de laatste nacht hogerop mochten zoeken.

woensdag 29 mei:

We hadden nog een bezoek aan het Moskouse Krimlin op het programma. Pas om 10 uur mochten we naar binnen. Omdat hier de regeringsgebouwen staan was er behoorlijke bewaking. Maar toen we eenmaal binnen waren mochten we vrij bewegen. Dat wil zeggen: Op het trottoir blijven, en oversteken naar de ‘regeringskant’ over de zebra. Anders werd er gefloten en bij herhaling ‘Siberië…’?
We keken onze ogen uit. De mooie klokkentoren. Het grootste kanon ter wereld (nooit gebruikt…) De grootste klok (idem; bij brand in de werkplaats scheurde de klok). Er waren een viertal kerken, welke we van buiten bekeken. De Verkondigingskathedraal ook van binnen. Hier weer een prachtige iconostase en mooie fresco’s. Met elkaar was het een geweldig mooi geheel.
We dronken koffie in een (heel goedkoop) café in een van de zalen van het Kremlin. Daarna weer richting bus. Het vertrek kwam steeds dichterbij.
Maar eerst was er nog een ondergronds uitje. We stapten uit de bus bij het Ondergrondse station Belorusskaya. Spannend: Allemaal een kaartje kopen (5 roebel). Langs de poortjes. Met de roltrap wel 100 meter naar beneden. En daar was een geweldig mooie museumachtige ruimte. Ogenblikkelijk kwamen de treinen aanrazen. De Moskouse ondergrondse treinen rijden het hartst van de wereld. Na uitleg gingen we naar het volgende station: Novoslobodskaya. Je moest er zo snel mogelijk instappen; en bij stoppen zo snel mogelijk uit. De trein stopt maar even. Ook hier weer uitleg en naar het volgende station: Dinamo. Precies: Van het voetbalstadion. Daar wachtte de bus. Het was een hele belevenis.
We gingen verder met de bus naar het vliegveld. Er waren geen noemenswaardige files; dus waren we ruim op tijd bij het vliegveld. Even was er nog paniek over het ontbreken van een paspoort; maar na enige ogenblikken kon het sein: ‘Gelukkig gevonden’ worden gegeven. We namen afscheid van Ljudmila, die ons zo voortreffelijk had begeleid. Haar adres staat aan het eind van dit verslag. Een kaartje van Deventer zal haar vast goed doen.
Onze reis naderde zijn einde. Het was een heel goede reis. We hebben nu de foto’s, boeken, CD’s, versieringen nog. En een heel goede herinnering.
Gids in Rusland: Ljudmila Solomatina, Znamenskaja straat 19-64, Moscou, Rusland. Tel 095 162-23-31

Tourleader: Hop, Th.B., E. Tesschenmacherstraat 14, 7415 CT Deventer, 0570 622232, Theo.